ZİHİN KURAMI VE OTİZM

April 1, 2017

 

Zihin kuramı (theory of mind), bireyin diğer insanların istek, niyet, duygu ve düşünce gibi zihinsel durumlarından çıkarım yaparak ve kendi duygu ve düşünceleriyle ilintileyerek onları anlama durumuna denir. Zihin kuramı, başkalarının da farklı inanç, düşünce ve isteklere sahip olduğunu anlama becerisidir.

 

Genellikle bireylerin kendi düşünce ve isteklerini karşı tarafa aktarırken ve diğer insanların konuşma ve davranışlarını, onların düşünce ve isteklerini düşünerek yorumlarken kullanılır. Hayatın ilk beş yılında gelişim gösterir. Piaget’in (1973) ‘’pretend play’’ olarak adlandırdığı, rol dağılımı ve üst iletişim becerilerini içeren sembolik oyun ise zihin kuramının gelişimini yansıtan örneklerden biridir.

 

Sembolik oyun, bireyin duyu-hareket döneminin sonlarına doğru (yaklaşık 2 yaşındayken) sembolleri anlama ve onları farklı işlevlerde kullanma becerisini içerir. Bu gelişimle birlikte çocuk, nesnelere ve olaylara farklı işlevler yükler. 2 yaşla birlikte çocuk obje (blok) ve ona yüklediği düşünceyi (bloğu araba olarak kullanması) birbirinden ayırabilir. 3 yaşla birlikte insanların ne düşündükleri hakkında konuşabilir. Bunun bir örneği şudur: Çocuklar üzerinde yapılan bir araştırmada, kapalı bir şeker kutusunun içine kalemler koyulur. Araştırmadaki çocuklar şeker kutusunu karıştırır ve daha sonra çocuklara araştırmacı tarafından ‘’bunu arkadaşlarına göstersek, sence arkadaşların bunun içinde ne olduğunu söyler?’’ sorusu yöneltilir. 3 yaşındaki çocukların geneli arkadaşlarının da ‘’kalem’’ diyeceğini söylerken, 4 yaşındaki çocuklar arkadaşlarının bunu bilemeyeceğini ve içindekine ‘’şeker’’ diyeceğini söyler. Çünkü 3 yaşındaki çocuk kendisi ne biliyorsa başkasının da onu bildiğini düşünürken (zihin kuramı gelişim aşamasının başlangıcında olduğu için), 4 yaşındaki çocuk kendi düşüncesiyle başkasının düşüncesinin farklı olduğunu ayırt etmeye başlar. Başka bir araştırmada ise otizmli bir öğrenciye öğretmenini neyin güldüreceği sorulur. O da ‘’ Bunu bilmiyorum bile. Tahminim bunu hiçbir zaman bilemeyeceğim.

Yapılan araştırmalarda da otizmli çocuklarda kısıtlı anlama, zihinsel terimleri kullanmada ve metaforik kelimeleri anlamada güçlük görülmüştür. Farrar ve Maag’e göre zihin kuramında gelişme gösteren çocuklar, sosyal alanda da iyi bir iletişime sahiptirler. Otizmli çocuklarda sosyal ilişkilerde (diğer insanların duygularının farkında olmak gibi), sözsel ve sözsel olmayan iletişimde eksiklikler görüldüğünden (APA), bunu zihin kuramı eksikliğiyle temellendirmek mümkündür.

 

Daha da açmak gerekirse, otizmli çocuklar genellikle karşıdakinin düşüncesindeki, planlarındaki ve hislerindeki farklılığı kavramada zorluk çekebilirler. Yukarıdaki öğretmen örneğinde olduğu gibi, otizmli bir öğrencinin öğretmeninin neye güldüğünü, neyden hoşlandığını veya neye sinirleneceğini tahmin etmesi zordur.   Fakat bu ileriki yaşlarda daha iyi olabilmektedir. Yapılan bir araştırma bu gelişimin normal çocuklarda 3-4 yaş aralarında görüldüğünü söylerken, otizmli çocuklarda ileri ki yaşlarda görülmektedir.

 

Bu gelişimi daha iyi düzeyde sağlayabilmek için Carol Clay tarafında ‘’sosyal öykü’’ (social story) terimi geliştirilmiştir. Sosyal öykü, otizmli bireylerin kendilerinin ve başkalarının duygu ve düşüncelerini daha iyi anlamalarını sağlayabilmektedir. Sosyal öykünün kuralları, amacı ve hazırlanışı olarak alt başlıklar içermekle birlikte fikir oluşturması açısından bu cümlelere örnek ‘’ Deneyeceğim’’, ‘’Bunu yapmak iyi bir davranıştır.’’, ‘’Bazen sessiz konuşmam gerekir’’ ve ‘’Ben kimseyi korkutmayı sevmem’’ verilebilir. Cümleler farklı ana dallar altında toplanıp otizmli bireyin duygu ve düşünce dünyasında gelişimini hedefler.

 

Kısaca toparlamak gerekirse, otizmli bireylerde zihin kuramında yetersizlikler görülse de bu aşılamayacak bir sorun değildir. Bilim dünyası için her zaman gizemini koruyan ‘’otizm’’, belki de çok önemli bir ayrıntıyı içerisinde barındırmaktadır. Lincoln, Siegel, Rodgers ve onların arkadaşları tarafından keşfedilen gizemli ayrıntılardan birisi ise otizmli çocukların en gelişmiş özelliğinin görsel-algısal özellikleri olduğudur.

 

Bu araştırmalar 20. yüzyılın sonlarına doğru bulunmuştur, yani çok yenidir. İleride sadece otizmli çocuklarda görülen özel bir yeteneğe rastlamaksa bu durumda hiç imkansız görünmüyor. Sadece onlarda ‘’zihin kuramı’’ eksiliğinin olduğunu söylerken, onları anlayamayan zihinlerde de bu eksikliğin olduğunu söylemek mümkündür. Amaç zihinleri dönüştürmek değildir zaten. Bu yüzden otizmli bireylere sağlıklı ortam sunarak ve kendilerini iyi hissedebilecekleri şekilde davranarak onların gelişimine katkıda bulunabilmek zihin kuramı iyi gelişmiş bir bireyin ortaya koyabileceği bir üründür.

 

Özetle, otizm bir hastalık değil, ilgilenilmeyi bekleyen bir ayrıcalıktır.

 

 

 

 

Referanslar

 

1- Acarlar F., 2001. Sembolik oyunun dil gelişimi ve dil bozukluklarıyla ilişkisi. Özel Eğitim Dergisi, Ankara.3 (1), 25-33.

2-Astington J. W., Edward M. J., 2010. The development of theory of mind in early childhood. Social cognition. http://www.child-encyclopedia.com/social-cognition/according-experts/development-theory-mind-early-childhood

3- Connolly J. A., Doyle A. B., 1984. Relation of social fantasy play to social competence in preschoolers. Developmental Psychology. 20:797–806

4- Edelson S. M., Autism Research Institute. https://www.autism.com/understanding_theoryofmind

5- Farrar MJ, Maag L 2002 Early language development and the emergence of a theory of mind. First Lang 22:197–213

6- Gillberg, C., & Coleman, M. (2000). The biology of autistic syndromes. London: MacKeith Press

7-Gray C. A., Garand J. D. (1993). Social stories: Improving responses of students with autism with accurate social information. Focus on autistic behavior. vol 8. num 1. pg 1-10.

8- Kaysılı, B. K. (2013). Zihin kuramı: Otizm spektrum bozukluğu olan ve normal gelişen çocuklarınperformanslarının karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Özel Eğitim Dergisi. 14 (1) 83-103.

9- Korkmaz B. (2011). Theory of mind and neurodevelopmental disorders of childhood. Neuropscyhiatric Disorders and Pediatric Psychiatry. 101R–108R; doi:10.1203/PDR.0b013e318212c177

10- Leslie, A. M. (1987). Pretense and representation: The origins of “theory of mind”. Psychological Review, 94, 412-426.

11- Liddle B, Nettle D 2006 Higher-order theory of mind and social competence in school-age children. J Cult Evol Psychol 4:231–244

12-Özbaran B., Köse S. G. ve Erermiş S., (2008). Yaygın gelişimsel bozukluklarda sosyal biliş. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni. Cilt: 19. Sayı: 3

13- Özdemir S., (2007) Sosyal öyküler: Otistik çocuklara yönelik bir sağaltım. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi. 8 (2) 49-62

14-Tager-Flusberg H., 1999 A psychological approach to understanding the social and language impairments in autism. Int Rev Psychiatry. 11:325–334

15- Wellman, H. M., & Estes, D. (1986). Early understanding of mental entities: a reexamination of childhood realism. Child Development, 57, 910-923

 

Please reload

Son yazılar

Please reload

Yeni yazılarımızdan haberdar olmak için mail adresinizi giriniz

Etiketlere göre arama

  • Black Facebook Icon
  • Black Twitter Icon
  • Black YouTube Icon
  • Siyah Instagram Simge

© 2019