Çocuk Yetiştirme / Ebeveynlik Tarzları


Ebeveynler, çocuklarının gelişiminde hayati bir rol oynarlar. Ebeveynlerin çocuk yetiştirme tarzları birçok sağlıklı gelişimsel özellik için temel oluşturur. Ebevenler çocuklarının ahlaki gelişiminden akademik başarılarına kadar birçok alanda sosyal işlevleri üzerinde hem anlık hem de kalıcı etkilere sahip olabilir. Farklı ebeveynlik tarzlarını ve bunların çocuk ve ergenler üzerindeki etkilerini bilmek, ebeveynlere daha sağlıklı bireyler yetiştirmeleri konusunda yardımcı olabilir.

Çocuk yetiştirme tarzı, birçok tutumu kapsayan ve kalıcı bir çocuk yetiştirme ortamı yaratan ebeveynlik davranışlarının bütünüdür. Diana Baumrind, anne ve babaların okul öncesi yaştaki çocuklarıyla etkileşimlerini gözlemleyerek çocuk yetiştirme hakkında bilgi toplamıştır. Baumrind ve onun çalışmalarını devam ettiren araştırmacılar, etkili bir ebeveynlik stilini daha az etkili olanlardan tutarlı bir şekilde ayıran üç özellikten bahsetmektedirler:

1) Çocuk ile duygusal bir bağ kurabilmek için çocuğu kabul etmek ve çocuğun hayatına dahil olmak,

2) Çocuğu daha olgun davranışlara teşvik eden beklentiler, kurallar ve denetim yoluyla çocuğa davranışsal kontrolde bulunmak,

3) Çocuğa kendine güveni teşvik eden özerklik vermek.

Temel olarak dört farklı ebeveynlik tarzı vardır:


1 Yetkili / Demokratik Ebeveynlik: En başarılı yaklaşımdır. Yüksek kabul ve katılım, uyarlanabilir kontrol teknikleri ve uygun özerklik verilmesini içerir. Bu tarzı uygulayan anne-babalar, çocuklarına karşı sıcak, özenli ve çocuklarının ihtiyaçlarına duyarlıdır.

Bu tarz ebevenler çocuklarını yakın bağlantıya çeken, eğlenceli ve duygusal olarak tatmin edici bir ebeveyn-çocuk ilişkisi kurarlar. Bununla birlikte, katı ve makul bir davranışsal kontrol uygularlar; çocuklarının yaşlarına uygun olgunlukta davranmaları konusunda ısrarcıdırlar, beklentilerinin sebeplerini çocuklarına açıklarlar, disiplin konularını çocuklarının öz-denetimini desteklemek için “öğretme anları” olarak kullanırlar ve çocuklarının nerede olduğunu ve faaliyetlerini takip ederler.

Yetkili ebeveynler, çocuğun seçim yapmaya hazır olduğu alanlarda karar vermesine izin vererek kademeli ve uygun özerklik verme sürecine girerler. Ayrıca iletişime önem vererek çocuğu düşüncelerini, duygularını ve isteklerini ifade etmeye teşvik ederler. Ebeveyn ve çocuk bir konuda karşıt fikirlerde olduğunda, yetkili ebeveynler, eğer mümkün ise, ortak karar verme sürecine girebilirler. Bu yaklaşımları, çocuğun onların fikirlerine uymasının gerekli olduğu durumlarda çocuğun uyma ihtimalini arttırır.

Bu tarz ebeveynlik, çocukluk ve ergenlik döneminde yetkinliğin birçok yönüyle bağlantılıdır. Bunlardan bazıları iyimser bir ruh hali, öz kontrol, görevde devamlılık, akademik başarı, iş birliği, yüksek benlik saygısı, ebeveynlerin görüşlerine duyarlılık ve sosyal ve ahlaki olgunluktur.


2) Otoriter Ebeveynlik: Otoriter çocuk yetiştirme tarzı; kabul, katılım gösterme ve özerklik verme açılarından düşük, davranış kontrolünde ise yüksek bir yaklaşım içerir.

Otoriter ebeveynler soğuk ve reddedici bir tutumla davranırlar. Kontrol uygulamak için çocuklarına bağırırlar, emir verirler, eleştirir ve tehdit ederler. "Bunu yap çünkü ben öyle dedim!” şeklinde bir tutum sergilerler. Çocukları adına kararlar alırlar ve çocuklarının onların sözlerini sorgulamadan kabul etmelerini beklerler. Çocuklarının kabul etmediği durumlarda, otoriter ebeveynler güç ve cezaya başvururlar. Ayrıca, çocuklarının gelişimsel kapasitelerine uymayan aşırı yüksek beklentilere sahiptirler.

Otoriter ebeveynlerin çocuklarının kaygılı, mutsuz, benlik saygısı ve özgüveni düşük olma olasılığı daha yüksektir. Sinirli olduklarında düşmanca tepki verme eğilimindedirler ve ebeveynleri gibi, istediklerini alamadıklarında zora başvururlar. Özellikle erkek çocuklar yüksek oranda öfke ve meydan okuma gösterirler. Kız çocuklar da bu tarz davranışlarda bulunsalar da onların bağımlı olma, keşfetmeye ilgi duymama ve zorlu görevler içinde boğulma olasılıkları daha yüksektir.

Otoriter ebeveynlik tarzı ile büyütülmüş çocuklar ve ergenler genellikle okulda başarısız olurlar. Bunun yanı sıra, ebeveynlerinin davranışlarını kontrol etme konusundaki kaygılarından dolayı, ebeveynleri izin verici veya ihmalkar tarzı benimsemiş olan akranlarına göre daha başarılı olma ve daha az antisosyal eylemde bulunma eğilimindedirler.

Otoriter ebeveynler, çocuklarını küçümseyerek ve çocuklarına sevgi göstermemeyi ceza yöntemi olarak kullanarak genellikle psikolojik kontrole girerler, çocuklarının bireyselliklerini ve ebeveynlerine olan bağlılıklarını ihlal ederler. Psikolojik kontrole maruz kalan çocuk ve ergenler ya kaygılı ve içine kapanık ya da meydan okuyucu ve saldırgan davranışları içeren uyum sorunları sergilerler.

Çocukları için neredeyse her şeye karar verme girişiminde bulunan otoriter ebeveynler, sıklıkla çocuklarının fikirlerini, kararlarını ve arkadaş seçimlerini engellerler veya küçümserler. Bu çocukların keşfetmek için çok az fırsatları olduğundan, erken yetişkinliğe ulaştıklarında kimlik gelişiminde problemlerle karşılaşırlar.


3) İzin Verici / Müsamahakar Ebeveynlik: İzin verici ebeveynlik tarzında çocuğa gösterilen sıcaklık ve kabul edicilik yüksektir ancak ebeveynler çocuklarına karşı ilgisizlerdir. İzin verici ebeveynler ya aşırı hoşgörülü ya da dikkatsizlerdir, dolayısıyla çok az davranış kontrolü yaparlar.

Çocuklarına özerkliği yavaş yavaş kazandırmak yerine, çocukların henüz hazır olmadıkları yaşlarda kendileri için birçok karar almalarına izin verirler. Bu tarz ebeveynlerin çocukları istedikleri zaman yemek yiyebilirler, uyuma saatlerine kendileri karar verebilirler ya da istedikleri kadar televizyon izleyebilirler. Görgü kurallarını öğrenmek veya ev işlerine yardımcı olmak gibi mecburiyetleri yoktur. Bazı müsamahakar ebeveynler bu ebeveynlik tarzının doğruluğuna gerçekten inanır. Diğer çoğu ebeveynin bu tarzı uygulamasının sebebi ise, çocuklarının davranışlarını etkileme konusunda kendi yeteneklerine güvenmiyor olmalarıdır.

İzin verici ebeveynlik tarzı ile yetiştirilmiş çocuklar dürtüsel, itaatsiz ve asi olma eğilimindedirler. Bu çocuklar, anne-babaları daha fazla davranış kontrolü uygulayan çocuklarla karşılaştırıldıklarında, aşırı talepkar ve yetişkinlere bağımlıdırlar ve daha az görev takibi, daha düşük akademik başarı ve daha fazla antisosyal davranış sergilerler. İzin verici ebeveynlik ile bağımlı, başarılı olmayan ve asi davranışlar sergileyen çocuklar arasındaki ilişki erkek çocuklar için daha güçlüdür.


4) İhmalkar / İlgisiz Ebeveynlik: İhmalkar ebeveynlik tarzı, düşük kabul ve katılım, çok az davranışsal kontrol ve özerklik konularına karşı genel kayıtsızlığı içerir. Bu tarzı uygulayan ebeveynler genellikle duygusal olarak kopuk ve depresyondadırlar, yaşam stresinden çok fazla bunalmış olduklarından dolayı çocukları için çok az zamanları veya enerjileri vardır.

Çocuklarının kolay erişilebilir taleplerine/ihtiyaçlarına karşılık verebilirler. Fakat çocuklarına sosyal davranışlarla ilgili kurallar koymak ve bunları uygulamak, çocuklarının bakış açılarını dinlemek ve uygun seçimler yapabilmeleri için rehberlik sağlamak gibi uzun vadeli hedefleri teşvik edecek stratejileri uygulamakta başarısızlardır.

Aşırı derecedeki ilgisiz ebeveynlik, “ihmal” adı verilen çocuklara kötü muamele etmenin bir şeklidir. Özellikle erken başladığında, gelişimin hemen hemen tüm yönlerine zarar verir. Daha az düzeydeki ebeveyn ilgisizliğinde büyüyen çocuklarda bile okulda başarı zorlukları, depresyon, öfke ve antisosyal davranışlar dahil olmak üzere birçok sorun gözlemlenir.



Kaynaklar

Amato, P. R., & Fowler, F. (2002). Parenting practices, child adjustment, and family diversity . Journal of Marriage and the Family, 64, 703–716.

Aunola, K., Stattin, H., & Nurmi, J. (2000). Parenting styles and adolescents' achievement strategies. Journal of Adolescence, 23, 205–222.

Barber, B. K., & Olsen, J. A. (1997). Socialization in context: Connection, regulation, and autonomy in the family, school, and neighborhood, and with peers. Journal of Adolescent Research, 12(2), 287–315.

Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology, 4(1, Pt.2), 1–103.

Baumrind, D., & Black, A. E. (1967). Socialization practices associated with dimensions of competence in preschool boys and girl. Child Development, 38(2), 291–327.

Berk, L. E. (2013). Child Development. Boston: Pearson Education.

Bornstein, L., & Bornstein, M. H. (2007). Parenting Styles and Child Social Development. Encyclopedia on Early Childhood Development, 1-4.

Gonzalez, A.-L., & Wolters, C. A. (2006). The relation between perceived parenting practices and achievement motivation in mathematics . Journal of Research in Childhood Education, 21, 203–217.

Gray, M. R., & Steinberg, L. (1999). Unpacking authoritative parenting: Reassessing a multidimensional construct . Journal of Marriage and the Family, 61(3), 574–587.

Hart, C. H., Newell, L. D., & Olsen, S. F. (2003). Parenting skills and social/communicative competence in childhood. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

Kakihara, F., Tilton-Weaver, L., Kerr, M., & Stattin, H. (2010). The relationship of parental control to youth adjustment: Do youths’ feelings about their parents play a role? Journal of Youth and Adolescence, 39, 1442–1456.

Kopko, K. (2007). Parenting Styles and Adolescents. Retrieved Nov, 1-8.

Kuczynski, L., & Lollis, S. (2002). Four foundations for a dynamic model of parenting. NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

Maccoby, E. E., & Martin, J. A. (1983). Socialization in the Context of the Family: Parent-Child Interaction. New York: Wiley.

Mackey, K., Arnold, M. L., & Pratt, M. W. (2001). Adolescents’ stories of decision making in more and less authoritative families: Representing the voices of parents in narrative. Journal of Adolescent Research, 16, 243–268.

Milevsky, A., Schlechter, M., Netter, S., & Keehn, D. (2007). Maternal and paternal parenting styles in adolescents: Associations with self-esteem, depression, and life satisfaction. Journal of Child and Family Studies, 16, 39–47.

Oyserman, D., Bybee, D., Mowbray, C., & Hart-Johnson, T. (2005). When mothers have serious mental health problems: parenting as a proximal mediator. Journal of adolescence, 28(4), 443–463.

Russell, A., Mize, J., & Bissaker, K. (2004). Parent-child relationships. Malden, MA: Blackwell.

Steinberg, L., Blatt-Eisengart, I., & Cauffman, E. (2006). Patterns of Competence and Adjustment Among Adolescents from Authoritative, Authoritarian, Indulgent, and Neglectful Homes: A Replication in a Sample of Serious Juvenile Offenders. Journal of research on adolescence : the official journal of the Society for Research on Adolescence, 16(1), 47–58.

1 görüntüleme

Son yazılar